شهرستان دشتی و تنگستان

دشتی از جمله شهرستان‌های فرهنگی ایران زمین و يكي از مناطق مهم استان بوشهر است و شهر خورموج مرکز این شهرستان است. مساحت این شهرستان 5346 کیلومتر مربع است. جمعيت اين شهرستان بر اساس آخرين سرشماري در سال 85، 74898 نفر با تعداد 16002 خانوار اعلام گرديده است. جمعیت شهری 42152 نفر و جمعیت روستا نشین این شهرستان 30361 نفر می باشد.تعداد 2385 نفر جمعیت غیر ساکن این شهرستان را تشکیل می دهد. از کل جمعیت شهرستان 37490 نفر مرد و 37408 نفر زنان را تشکیل می دهند. جمعیت شهر خورموج (مرکز شهرستان) 32225 نفر و شهر کاکی 9897 نفر می باشد. از نظر وسعت دومين شهرستان استان و آب و هواي آن گرم و خشك مي باشد. شهرستان دشتی در درازای جغرافيايی 51 درجه و 22 دقيقه و پهنای جغرافيايی 28 درجه و 39 دقيقه و در بلندی 60 متری از سطح دريا قرار دارد. شهرستان دشتی در مسیر بزرگراه سیراف (بوشهر- هرمزگان) و خوزستان به هرمزگان قرار دارد. همچنین محور ساحلی بوشهر به دیر از شهرستان دشتی عبور می کند و طرح ریلی راه آهن استان که بخشی از آن در حال انجام است از شهرستان دشتی می گذرد که تاثیر بسزایی در رشد و توسعه اقتصادی شهرستان خواهد داشت.ضمنا لازم به ذکر است شهرستان دیر، کنگان و جم در جنوب استان پنج شهرستان تنگستان ، بوشهر،دشتستان،گناوه و دیلم در سمت شمال این شهرستان واقع شده اند. اهالی دشتی از نژاد آريايی هستند. مردم دشتی مسلمان و شيعه مذهبند و فارسی را با گويش محلی صحبت می کنند. صنايع دستی در شهرستان دشتی بيش تر شامل صنايع دستی عشايری است که اغلب آن ها را دست بافت ها تشکيل می دهند. از اين ميان می توان به حصيربافی، گليم و جاجيم بافی اشاره نمود.
گویش دشتی ریشه در زبان باستان ایران و زبان پهلوی ساسانی دارد و برگرفته از زبان لری است. زبان لری خود متفرعات زبان پهلوی جنوب غربی است ، چنان که به نوشته اُرنسکی : " لهجه‌های لری و بختیاری از آن قبایل جنوب غربی ایران است به طور کلی به گروهی از لهجه‌های ایران مربوط است که لهجه‌های جنوب غربی فارس نیز جزء آن می‌باشند."
گویش دشتی از دقیق ترین و از نظر استقلال زبان‌های محلی از خالص ترین گویش‌های جنوب ایران است که اغلب کلمات اصیل فارسی در آن وجود دارد. شاخه‌های این گویش از حدود جغرافیایی دشتی گذشته ، تا بنادر ثلاثه و توابع آن ادامه دارد و حتی در منطقه کوهستانی جم و ریز اغلب کلمات به صورت فصیح کتابی استعمال می‌شود.

یکی از نشانه‌های اصالت گویش دشتی این است که هنوز واژه و لغاتی از زبان پهلوی ساسانی در آن وجود دارد چنان که در بعضی از روستاه‌های دشتی که کمتر تحت تأثیر زبان عربی و سایر زبان‌های بیگانه قرار گرفته‌اند برخی از کلمات و واژه‌های زبان پهلوی محفوظ مانده‌است. به طور مثال لغت کٌهنه « Kohne  » را کوهنه « Kwahne  » تلفظ می‌کنند که در زبان پارسی باستان کوهنک « Kwahnak  » بوده تنها تغییری که بر این لغت عارض شده تبدیل حرف « کاف » در آخر کلمه به «‌ها » غیر ملفوظ است یا لغت خوش از خوَش « Xwas  » و خورد از خوَرد« Xward  » تلفظ می‌کنند هم چنین واژگان « شتر » اشتر «Ostor  » اِشتُو « Estow  » « شتاب » و ... همگی بازمانده زبان پهلوی جنوبی یعنی زبان رایج روزگار ساسانی است.

علم در شهرستان دشتی پیشینه‌ای طولانی دارد و بدین سبب باید به سخن رئیس جمهور سابق ایران سید محمد خاتمی اشاره کرد که دشتی را نگین فرهنگی جنوب نامیدند. علت این مسئله را می‌توان در وجود مشاهیر و بزرگانی دانست که این شهرستان در طول تاریخ خود که بسیاری آن را با پیش از اسلام مرتبط می‌دانند به جامعه ی ایران ارائه داده‌است. بزرگانی چون حضرت آیت الله حاج میرزا احمد دشتی نجفی،  مفتون دشتی، فایز دشتی، خالو حسین دشتی، غلامرضا دادبه، میرزا محمد جعفر خان حقایق نگار خورموجی، ،حاج سید علینقی حسینی دشتی و محمد خان دشتی ، آیت الله سید مصطفی حسینی دشتی و آیت الله حاج شیخ میرزا ابراهیم دشتی و  استاد حاج سید محمد حسن نبوی و ... . همچنین باید به این نکته اشاره کرد که وجود مدارس کهن در این شهرستان قدمتی نزدیک به 150 سال دارد که در نوع خود قابل توجه می باشد از این دست مدارس کهن می توان به مدرسه ای که توسط مجنهد مرحوم شیخ عبدالله حاجیانی در این شهر اداره می شد اشاره کرد.


مکان های دیدنی و تاریخی و سیاحتی و زیارتی
امام زاده ميرارم‏، معبد كلات مند ، کوه نمک مند دشتی ،عمارت كوشك اردشير و قلعه دختر و شاهزاده محمد و حاج سید محمد امین و برج قلعه خورموج مهم ترين مكان هاي ديدني و تاريخي شهرستان دشتي را تشكيل مي دهند .

 
شهرستان دَشتی شامل ۳ بخش به نامهای زیر است:

شهرها: خورموج

  • بخش کاکی
    • دهستان چغاپور
    • دهستان کاکی
    • دهستان کبگان

شهرها: کاکی

 

 

شهرستان تنگستان:

 

شهرستان تنگستان يكي از مناطق مهم و تاريخي استان بوشهر است. شهرستان تنگستان دارای ۱۹۲۶ کیلومتر مربع وسعت است و در جنوب شرقی بوشهر قرار دارد شهر اهرم، مركز شهرستان تنگستان، از طريق جاده تا دوراهی بوشهر ـ برازجان، 34 كيلومتر و تا شهر بوشهر، 55 كيلومتر فاصله دارد. شهرستان تنگستان، در‌درازای جغرافيايی 51 درجه و 16 دقيقه، و پهنای جغرافيايی 28 درجه و 53 دقيقه، و در ارتفاع 65 متری از سطح دريا قرار دارد. شهر اهرم، مركز شهرستان تنگستان، از طريق جاده تا دوراهی بوشهر ـ برازجان، 34 كيلومتر و تا شهر بوشهر، 55 كيلومتر فاصله دارد. شهرستان تنگستان از شمال تا شمال باختری، با بندر بوشهر و از باختر، به آب های خليج فارس، از جنوب به شهرستان دير، از خاور به خورموج و از شمال خاوری تا خاور، به دشتستان محدود می گردد. آب و هوای تنگستان، گرم و خشك و ميزان بارنده گی سالانه، به شکل متوسط، 189 تا 200 ميلی متر، و رطوبت نسبی در شب 30% و در روز 15% ا ست. شهرستان تنگستان از شمال تا شمال باختری، با بندر بوشهر و از باختر، به آب های خليج فارس، از جنوب به شهرستان دير از ، خاور به خورموج و از شمال خاوری تا خاور، به دشتستان محدود می گردد. اقتصاد تنگستان، بر كشاورزی و ماهی گيری استوار است.

شهرستان تنگستان به دوبخش كوهستاني وجلگه اي تقسيم مي شود.منطقه كوهستاني اين شهرستان شامل ارتفاعات بوشكان كه دامنه شرقي آن تاحدود فراشبند امتداد دارد.

ارتفاعات: ناهمواريهاي استان نحت تاثير فعاليت كوهزايي اواخر ترشياري و هم زمان با پيدايش زاگرس شكل اوليه خود را يافته است. ادامه اين ارتفاعات در شهرستان تنگستان ((كوه كار))،((كارتنك)) ناميده مي شود.

رودها و منلبع آب زير زميني: در اين شهرستان منابع آب دريا(خليج فارس)، رودها(دائمي، فصلي واتفاقي)، چشمه ها ومنابع آب زيرزميني تشكيل مي شود كه در زير هر يك را به اختصار توضيح مي دهيم.

دريا: دريا نه تنها در دما، رطوبت و ساير عناصر جوي منطقه موثر است ، بلكه در وضع آبهاي زير زميني، به ويژه چاههاي كم عمق نيز تاثير زيادي دارد. بسياري از چاهها در سواحل دريا كه نسبت به سطح دريا ارتفاع كمي دارند پس از مدتي مصرف و برداشت ،در اثر ارتباط با دريا شور و غير قابل مصرف مي شوند. رودها: رود اهرم از كوههاي سياه و مور تلخي واقع در بوشكان و خورموج سرچشمه مي گيرد طول آن حدود 70 كيلومتر و ارتفاع سرچشمه آن 900 متر است. اين رود از دو شاخه اصلي به نام رود باهوش و رود شيرين تشكيل شده است وسپس وارد اراضي دشت اهرم مي شود در حال حاضر با احداث سد انحرافي بر روي شاخه باهوش آن براي آبياري نخلستانهاي اهرم و تقويت سفره آبهاي زير زميني استفاده مي شود. چشمه ها: در اين شهرستان چشمه هاي قابل ملاحظه اي از جمله آبگرم مير احمد و اوباد كه براي معالجه امراض پوستي مفيد مي باشند قرار دارد و چشمه هاي آب شيرين خائيز اهرم كه تعداد آنها زياد است داراي كيفيت آبدهي بسيار خوبي هستند به طوري كه در حال حاضر از آن آب معدني توليد مي شود . جاذبه هاي طبيعي سواحل زيباي خليج فارس دربندردلوار،بندررستمي،بندربوالخير وديگربنادر كوچك شهرستان-منطقه ييلاقي خائيز وچشمه هاي آبگرم شهرستان كه داراي خواص درماني هم هستند ازجمله آبگرم اهرم،آبگرم ميراحمد،آبگرم غوچرك درنزديكي اهرم،جنگل بنه گز ،جنگل ليلك درعلي آباد دلوار از جاذبه هاي طبيعي شهرستان هستند.

منابع تأمين آب وحوزه آبريز وشبكه رودخانه ها: آب اين شهرستان ازطريق1094 حلقه چاه ، 7رشته چشمه باميزان آبدهي 68/47 ميليون مترمركعب ورودخانه هاي باهوش و شور اهرم باميزان آبدهي 40 ميليون مترمكعب تأمين مي شود.

اقليم:شهرستان تنگستان داراي اقليم گرم و خشك (نواحي داخلي گرم وخشك و نواحي ساحلي با رطوبت نسبي بالا) مي باشد.ميانگين بارش سالنه دراين شهرستان290 ميلي متر ومتوسط دماي آن از16الي8/35 درجه سانتي گراد درتغييراست.

وجه تسميه تنگستان:((ستان)) در زبان فارسي به معني جاي انبوهي وبسياري چيزي مي باشد، مانند گلستان،نخلستان وغيره چون اين ناحيه داراي تنگ هاي متعدد است لذا به همين مناسبت آن را تنگستان گويند. خليج فارس وكرانه هاي شمالي آن از مراكز قديمي تمدن بشر بوده است وتنگستان نيز جزئي از اين منطقه مي باشد ، اين شهرستان گذشته هاي تاريخي قابل تعمقي دارد كه متاسفانه تا كنون هيچ گونه تحقيقي در اين مورد صورت نگرفته است.استعداد طبيعي و موقعيت ساحلي،اين منطقه را آماده ايجاد شهرهايي براي نظارت بر بازرگاني كارواني ساحلي ساخته بود. هم اكنون در ميان آباديهاي تنگستان نام يكي تدومري است كه شايد به صورتي يادآور قوم بازرگان بسيار معروف آسياي ميانه يعني تدومر و پاليمر روز گار باستان باشد.مراوده مردم آشور ، بابل ، سومر واكد با سواحل خليج فارس آمد ورفت فنيقيان وتدمريان در سواحل خليج فارس در ادوار تاريخي محل ترديد نيست،در تمام فصول سال منطقه اي مناسبتر ازمنطقه تنگستان وجود نداشته است. در خط الراس ارتفاعات شمالي مشرف به بر آبادي و جلگه اهرم آثار قلعه اي از سنگ وگچ وملاط ساروج محلي هويدا است كه داراي يك سطحه و چند ديدگاه ومخازن كوچك آب و آذوقه است در انتهاي گردنه شمالي ، آثار برج ديدگاه اين قلعه باقي است. بي شك اين ويرانه هاي مرتفع مربوط به دوران پرماجرا و پر از حادثه پيش از اسلام و يا اوايل دوره اسلامي اين منطقه است. ويرانه هاي قلعه گلين وآثار سد، بند وآبرساني و نشانه هاي حياتي و پر تلاش در جلگه اهرم از قلل كوههاي شمالي تا سواحل خليج فارس به چشم مي خورد كه همه آها در خور ملاحظه وتحقيق مي باشد. .شهرستان تنگستان دردوران جديد اهميت بيشتري پيداكرد وشهرت آن هم بخاطر وقايع اين شهرستان خصوصاً پس ازورود استعمار به ايران است كه اين منطقه را كانون درگيريهاي متعددومبارزات ضد استعماري مردم اين منطقه با استعمارگران تبديل نمود. مبارزات و لشكركشي انگلستان به بوشهر مربوط به سال1253 هـ ق (1873 ميلادي) درزمان محمدرضا قاجاراست كه به بهانه حمله نيروهاي ايراني به هرات صورت گرفت وبامقاومت عشايرجنوب روبروشد. دومين لشكركشي درسال1272 هـ ق(1856 ميلادي) درزمان ناصر الدين شاه صورت گرفت كه اين بارهم عشاير جنوب،نيرويهاي تنگستان وقشقائي به مبارزه برخواستند. اوايل قرن بيستم استان بوشهر ومنطقه تنگستان به علت رقابت بين دول استعماري كه به جنگ جهاني اول منجر شد كانون توجه ورقابت دول استعماري خصوصاً انگليس وآلمان بود وواسموس جاسوس مشهور آلماني نيز در اين زمان در اين منطقه فعاليت داشته است. درسال1327هـ ق(1908ميلادي) دردوره استبدادصغير محمدعلي شاه، سيدمرتضي علم الهدي اهرمي ازطرف سيد عبدالحسين لاري به بوشهر آمد .وي باكمك عده اي ازجمله رئيس علي دلواري، زائرخضرخان اهرمي-ميرزا حسين خان برازجاني-خالوحسين پولادي(دشتي) رئيس عبدالحسين دشتي واحمدخان انگالي به مبارزه باانگليسها پرداختند ومبارزات رئيس علي دلواري بانيروهاي انگليسي قله افتخار مردم تنگستان است كه توانست ضربات مهلكي برانگليسها واردنمايد وسرانجام درهمين مبارزات به شهادت رسيد. درسال1915 ميلادي درنبردي كه بين انگليسيها ازيك طرف ونيروهاي ژاندارمري، مردم شيراز وتنگستانيها ازطرف ديگر روي داد ، كنسول بريتانيا، مديربانك شاهنشاهي وبقيه اعضاي سفارت انگلستان دستگيرشدند كه چهارتن ازاين افراد زن بودند. افراد دستگيرشده دراهرم قلعه زايرخضرخان زنداني شدند وپس ازمدتي به بوشهر اعزام شدند. درسال1916 قرارداد صلحي بين نماينده انگليس وزايرخضرخان وشيخ حسن چاه كوتاهي به امضاء رسيد ولي اين پايان درگيري نبود وباتشكيل پليس جنوب به سرپرستي سايكس تنشها مجدداً آغازشد ونبرد بين نيروهاي انگليسي ونيروهاي قشقائي وتنگستانيها ودشتستانيها به كمك واسموس به جائي نرسيد ودرجنگ احمدآباد وچنارراهدار اين نيروها ازنيروهاي انگليسي شكست خوردند وتنگستانيها به جنوب برگشتند. اين مبارزات جسته وگريخته تاخروج نيروهاي انگليسي ازايران پس ازجنگ جهاني اول و به قدرت رسيدن رضاخان ادامه داشت.

آثارتاريخي وگردشگري شهرستان تنگستان آثار تاريخي 1- خانه رئيس علي دلواري در شهر دلوار كه هم اكنون به موزه تبديل شده2-قلعه دختر مربوط به دوران قبل ازاسلام واوايل دوره اسلامي 3- قلعه زايرخضرخان درشهراهرم 4- تل بردي دربخش ساحلي حوالي شهردلوار 5-تل گل پختي 6-غار واسموس درمنطقه خائيز (آشي) 7-ويرانه هاي قلعه باقرخان تنگستاني

بقاع متبركه شهرستان عبارتنداز:1-امامزاده جعفردركنار آبگرم اهرم2-امامزاده ميراحمد دركنار آبگرم ميراحمد3-امامزاده شاه نصرالدين(باشي)4-امامزاده زين الشهداء(اهرم)5- امامزاده خواجه خدر(دلوار)6-امامزاده خواجه خضر(گلنگون) جنگلهاي پراكنده خائيز در ميان كوهها ودره هاي حاصلخيز اطراف اهرم علاوه بر چشمه ها وجويبارهاي ناشي از آنها،جنگلهاي پراكنده كنار و ساير درختان كوهستاني ، درختان ميوه مانند نارنگي ، ليمو ترش ونخل چشم انداز زيبايي را به وجود آورده اند. اين جنگلها در صورتي كه بتوان تاسيسات تفريحي مناسبي در آن ايجاد كرد، در زمستان و پائيز مي توانند زيباترين و بهترين مكان براي گردشگري باشند. زبان ومذهب: مردم شهرستان تنگستان به لهجه فارسي باگويش محلي تكلم مي كنند.

 

شهر اهرم

شهر دلوار